Bijna vier op tien politieke ambtsdragers zagen het afgelopen jaar niet-integer gedrag bij collega-ambtsdragers, of vermoedden dat. Dat blijkt uit de Monitor Integriteit en Veiligheid 2024 die het ministerie van BZK laat uitvoeren. Onder ambtenaren ligt dat percentage net zo hoog.
Het meest genoemde voorbeeld onder politieke ambtsdragers? Verstrengeling met belangen van familie, vrienden of collega's (35%), op de voet gevolgd door meestemmen over zaken waarbij iemand zelf een persoonlijk belang heeft (35%).
Inwoners vertrouwen erop dat volksvertegenwoordigers en bestuurders zorgvuldig omgaan met hun macht en met belastinggeld. Dat vertrouwen verdien je niet met een gedragscode in een la, maar met heldere afspraken, consequent handelen en een navolgbare vastlegging van wat je hebt besloten en waarom.
Het goede nieuws uit dezelfde monitor: integriteit krijgt binnen decentrale overheden structureel meer aandacht, waar het vroeger vooral opkwam na een incident. In dit artikel lees je welke best practices je raad helpen om integriteit in het dagelijkse werk te verankeren, en hoe je een stevige audittrail opbouwt.
Belangrijkste punten
- Bestuurlijke integriteit begint bij heldere regels, transparante besluitvorming en procedures die je consequent toepast.
- De Gemeentewet verplicht de raad tot gedragscodes, openbaarmaking van nevenfuncties en regels tegen belangenverstrengeling.
- Scholing, een goed inwerkprogramma, periodieke controle van registers en het regelmatig agenderen van integriteit helpen risico's vroeg te signaleren.
- Heldere rollen voor burgemeester, griffier, vertrouwenspersoon en onafhankelijke onderzoekers zorgen dat meldingen eerlijk en consequent worden behandeld.
- Door onthoudingen, onderzoeken en verklaringen vast te leggen in je vergaderstukken en op een publieksportaal, bouw je een navolgbare audittrail op.
Best practices voor bestuurlijke integriteit
Integriteit is deels een wettelijke plicht, maar vooral een voorwaarde voor al het raadswerk. Wie zichtbaar integer handelt, bouwt een relatie van vertrouwen op met inwoners. Dit zijn de belangrijkste bouwstenen.
Houd een levende gedragscode bij
De Gemeentewet verplicht de raad om gedragscodes vast te stellen voor:
- raadsleden (artikel 15, derde lid);
- wethouders (artikel 41c, tweede lid);
- de burgemeester (artikel 69, tweede lid).
Een gedragscode beschrijft hoe ambtsdragers omgaan met belangen, geschenken, vertrouwelijke informatie, nevenfuncties en gedrag in functie. Zo werkt iedereen vanuit hetzelfde vertrekpunt en weet iedereen wat er van hem of haar verwacht wordt.
De landelijke handreiking over integriteit van politieke ambtsdragers beschouwt gedragscodes als levende documenten. Een code moet meebewegen met nieuwe vraagstukken en moet gebruikt worden om elkaar aan te spreken als het gedrag onder de maat blijft.
Bespreek je gedragscodes daarom aan het begin van elke raadsperiode opnieuw. Neem ze op in het inwerkprogramma voor nieuwe raadsleden, en controleer of je reglement van orde, je registers en je klachtenprocedure dezelfde regels hanteren.
Maak nevenfuncties en relevante inkomsten openbaar
Raadsleden, wethouders en de burgemeester moeten hun nevenfuncties openbaar maken, zodat inwoners kunnen zien of een ambtsdrager een andere rol heeft die zijn oordeel over raadsbesluiten kan beïnvloeden, of die schijn kan wekken. Wethouders en de burgemeester maken daarnaast de inkomsten uit die nevenfuncties openbaar. Voor raadsleden geldt die plicht niet.
In de praktijk betekent dit dat je organisatie:
- één centraal online register bijhoudt;
- dat register bijwerkt zodra functies wijzigen;
- het register makkelijk vindbaar maakt vanaf de gemeentelijke website;
- vastlegt wie verantwoordelijk is voor het actueel houden ervan.
Ken de onverenigbare functies en verboden handelingen
De Gemeentewet sluit bepaalde combinaties van functies uit. Zo kan de burgemeester geen raadslid of wethouder zijn in dezelfde gemeente. Een wethouder kan niet tegelijk raadslid zijn: wie tot wethouder wordt benoemd, verlaat de raad. En een raadslid kan geen ambtenaar zijn die door of vanwege het eigen gemeentebestuur is aangesteld.
Daarnaast verbiedt de wet ambtsdragers bepaalde handelingen waarbij de eigen gemeente betrokken is. Denk aan:
- het aangaan van bepaalde overeenkomsten met de gemeente, zoals het kopen van gemeentelijk vastgoed, tenzij een wettelijke uitzondering of ontheffing geldt;
- optreden als advocaat, adviseur of gemachtigde in geschillen waarin de gemeente partij is;
- anderen vertegenwoordigen in onderhandelingen of overeenkomsten met de gemeente, waar het ambt kan leiden tot (de schijn van) belangenverstrengeling.
Pas de regels voor belangenverstrengeling consequent toe
Sinds 1 januari 2023 neemt een raadslid op grond van artikel 28 van de Gemeentewet niet alleen niet deel aan de stemming, maar ook niet aan de beraadslaging over een aangelegenheid die hem persoonlijk aangaat of waarbij hij als vertegenwoordiger betrokken is. Voorheen gold dat alleen voor de stemming.
Belangrijk om te weten: het raadslid maakt die afweging zelf. De raad kan een lid niet uitsluiten. In het reglement van orde of de gedragscode kun je wel procedurele afspraken opnemen die de afweging ondersteunen.
Het doel is niet alleen daadwerkelijke vooringenomenheid te voorkomen, maar ook het vertrouwen in het besluit te beschermen. In de praktijk helpt het als je raad:
- vóór relevante agendapunten vraagt of iemand een belang wil melden;
- niet-deelname duidelijk vastlegt in de notulen;
- geen informele uitzonderingen maakt en consequent handelt;
- bij twijfel vroeg in het proces advies inwint, bijvoorbeeld bij de griffier;
- de reden van de afweging documenteert.
Neem ook de schijn van belangenverstrengeling serieus. Dat geeft inwoners vertrouwen in het proces, ook als er uiteindelijk geen sprake blijkt te zijn van een echt belang.
Screen nieuwe bestuurders en werk ze goed in
Sinds 1 januari 2023 moeten nieuwe wethouders vóór hun benoeming een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) overleggen. Zonder VOG kan de raad de kandidaat niet benoemen.
Een volgende stap is in de maak. Het wetsvoorstel Wet bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur tweede tranche maakt een risicoanalyse bestuurlijke integriteit verplicht vóór de benoeming van een wethouder. Daarin kijk je onder meer naar onverenigbare functies, belangenverstrengeling, nevenfuncties en financiële belangen. Ook komen er regels over de financiële belangen van bestuurders. De Tweede Kamer debatteerde begin september 2026 over het voorstel.
Voor veel gemeenten verandert er in de praktijk weinig: de meeste voeren al een risicoanalyse uit voordat een nieuwe bestuurder wordt benoemd. De wet brengt vooral duidelijkheid over hoe je dat doet en wie welke rol heeft.
Minstens zo belangrijk is hoe je nieuwe ambtsdragers inwerkt. Een goed inwerkprogramma behandelt:
- de gedragscode;
- belangenverstrengeling;
- geheimhouding en vertrouwelijkheid;
- het gebruik van gemeentelijke informatie;
- orde en gedrag tijdens vergaderingen;
- informatiebeveiliging;
- de routes om zorgen of vermoedens te melden.
Twee derde van de politieke ambtsdragers geeft aan dat integriteit al in het inwerkprogramma is opgenomen. Het loont om na te gaan of dat bij jouw organisatie ook zo is.
Zet integriteit regelmatig op de agenda
Integriteitsrisico's staan niet stil. Gedurende een raadsperiode veranderen ze: leden nemen nieuwe nevenfuncties aan, er staan aanbestedingen op de agenda, er ontstaan conflicten.
Bouw integriteit daarom in je bestuurscyclus in en agendeer het regelmatig. Ruim twee derde van de politieke ambtsdragers geeft aan dat integriteit minstens jaarlijks op de agenda staat. Daarnaast kun je:
- oefensessies houden aan de hand van casuïstiek, zodat de afhandeling van niet-integer gedrag geen improvisatie wordt;
- het register van nevenfuncties jaarlijks controleren op volledigheid en actualiteit;
- opfrisbijeenkomsten organiseren, zodat iedereen zijn verantwoordelijkheden kent;
- zelfevaluaties uitvoeren om te toetsen of je integriteitsbeleid nog dekkend is.
Wie doet wat? Integriteitsrollen in en rond de raad
| Rol | Wie | Wanneer betrek je deze rol | Wat doet deze rol |
|---|---|---|---|
| Burgemeester | Heeft op grond van de Gemeentewet de wettelijke taak de bestuurlijke integriteit van de gemeente te bevorderen. | Bij zorgen over ethische normen, belangenverstrengeling, integriteitsbeleid of vermoedens van niet-integer gedrag door politieke ambtsdragers. | Bevordert een integere cultuur, agendeert integriteitskwesties, houdt toezicht op het integriteitskader en zet waar nodig vervolgstappen of laat onderzoek doen. |
| Griffier | Onafhankelijk adviseur en procedureel deskundige van de raad. | Als raadsleden advies nodig hebben over de gedragscode, het melden van belangen, nevenfuncties, vergaderprocedures of de aanpak van een mogelijke integriteitskwestie. | Legt regels en procedures uit, adviseert over de juiste route, ondersteunt de raad bij het toepassen van het integriteitskader en verwijst waar nodig door. |
| Vertrouwenspersoon | Een interne of externe vertrouwenspersoon die een veilig en vertrouwelijk aanspreekpunt biedt. | Als een ambtsdrager een zorg, dilemma of vermoeden wil bespreken voordat hij besluit of hij formeel meldt. | Luistert, geeft onafhankelijk advies, legt de mogelijkheden uit en ondersteunt, zonder dat dit automatisch leidt tot een formeel onderzoek. |
| Externe ondersteuning | Onafhankelijke onderzoekers of gespecialiseerde organisaties. | Bij ernstige, complexe of politiek gevoelige aantijgingen, of als onafhankelijk onderzoek nodig is. | Voert onafhankelijk integriteitsonderzoek uit of ondersteunt daarbij, levert specialistische kennis en borgt dat het onderzoek onpartijdig en juridisch houdbaar is. |
Blijkt uit onderzoek dat een politieke ambtsdrager ernstig tekort is geschoten, dan is het uiteindelijk aan de gemeenteraad om te bepalen of dat politieke consequenties heeft, tot en met een motie van wantrouwen.
Zo leg je integriteitsbesluiten vast
Integer handelen is één ding. Kunnen laten zien hoe je hebt gehandeld is minstens zo belangrijk. Een navolgbare vastlegging stelt inwoners gerust en dient als audittrail die aantoont dat je de juiste procedures hebt gevolgd.
- Leg onthoudingen vast in de notulen. Noteer wie niet deelnam aan beraadslaging of stemming, bij welk agendapunt en om welke reden.
- Volg een vaste werkwijze bij vermoedens van schendingen. Leg de genomen stappen, de belangrijkste besluiten en de uitkomsten vast. In de zwaarste gevallen kan een integriteitsonderzoek leiden tot politieke consequenties. Een zorgvuldige vastlegging van aantijgingen, onderzoek, bevindingen en besluiten laat zien dat elke stap gebaseerd was op een eerlijk en transparant proces.
- Publiceer verklaringen op één centrale, openbare plek. Maak registers van belangen, geschenken en nevenfuncties makkelijk toegankelijk voor raadsleden, journalisten en inwoners.
- Rapporteer jaarlijks over integriteit. Vat samen welke activiteiten je hebt ondernomen, welke scholing er was, welke incidenten zich voordeden en wat je daarvan hebt geleerd.
Vergroot de transparantie met het publieksportaal van iBabs
Met een publieksportaal publiceer je vergaderstukken, stemuitslagen, registers en andere bestuurlijke informatie op één plek. Zo zien inwoners hoe hun gemeente functioneert, en heeft de griffie alles op één plek.
Veelgestelde vragen
Moet een raadslid zich terugtrekken bij alleen de schijn van belangenverstrengeling?
Artikel 28 van de Gemeentewet gaat over aangelegenheden die een raadslid persoonlijk aangaan. De schijn alleen valt daar niet automatisch onder, en het raadslid maakt de afweging zelf. Tegelijk kan de schijn het vertrouwen wel degelijk schaden. Veel gedragscodes vragen daarom om terughoudendheid. Bij twijfel is het verstandig om het belang te melden en advies te vragen aan de griffier.
Mag een raadslid meestemmen over een onderwerp waarbij hij een persoonlijk belang heeft?
Nee. Sinds 1 januari 2023 neemt een raadslid dan niet deel aan de beraadslaging én niet aan de stemming. Het raadslid beslist zelf of daarvan sprake is. Het is verstandig om het belang in de vergadering te melden en de onthouding in de notulen vast te leggen.
Wie onderzoekt een vermoeden van niet-integer gedrag door een raadslid?
Doorgaans begint het met een gesprek met de griffier en de burgemeester. Bij ernstige of complexe zaken volgt onafhankelijk extern onderzoek. Het is uiteindelijk aan de raad om te bepalen of er politieke consequenties volgen.
Tot slot
Bestuurlijke integriteit is de basis voor het vertrouwen van inwoners. Met een actuele gedragscode, consequent toegepaste regels voor belangenverstrengeling en een zorgvuldige vastlegging laat je zien dat je raad een omgeving biedt waarin integer handelen de norm is.
Die vastlegging communiceer je het best via je publieksportaal: één centrale, toegankelijke plek met je besluiten en andere bestuurlijke informatie.
Houd een helder, openbaar dossier bij met iBabs Publish
iBabs Publish is direct gekoppeld aan het iBabs-vergaderplatform. Je publiceert agenda's, notulen en besluiten in één eenvoudige workflow, op een manier die voor inwoners en andere belanghebbenden duidelijk te lezen is. Dat ontzorgt de griffie en maakt je besluitvorming navolgbaar.
Bronnen en verder lezen
- BZK, Monitor Integriteit en Veiligheid 2024, deelrapport integriteit
- Rijksoverheid, nieuwsbericht Monitor Integriteit en Veiligheid 2024
- VNG, Wet bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur
- Tweede Kamer, wetsvoorstel tweede tranche (36.892)
- Rijksoverheid, wetsvoorstel bevorderen integriteit naar de Tweede Kamer
- Vereniging van Griffiers, veelgestelde vragen over integriteit
- Wet open overheid: wat elke gemeente moet weten
- Actiepunten en besluiten beheren
