Gemeenten beheren samen tientallen miljarden euro's aan publiek geld. Nederlandse gemeenten begrootten voor 2026 bij elkaar 84,6 miljard euro aan lasten, 5,8% meer dan een jaar eerder. Dat geld rechtmatig besteden vraagt om een helder proces voor het vaststellen van begrotingen, het volgen van de voortgang en het goedkeuren en vastleggen van financiële besluiten, het hele jaar door.
Het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) biedt daarvoor het wettelijke kader. Het stelt de regels voor de gemeentelijke begroting en de financiële verantwoording, en vormt zo een keten die je op koers houdt. De meeste begrotingsproblemen in de raad komen niet voort uit slecht financieel beheer, maar uit gaten ergens in dat proces.
De raad autoriseert uitgaven via de begroting en latere begrotingswijzigingen, op het niveau dat het BBV en de eigen financiële verordening voorschrijven. Heldere vergaderstukken en een zorgvuldige vastlegging van besluiten laten zien wanneer en waarom die autorisatie plaatsvond. In dit artikel lees je wat het BBV is, wat het van je vraagt en hoe je een bestuurlijk proces inricht dat daarop aansluit.
Kernpunten
- BBV-compliance vraagt om een planning-en-controlcyclus die het hele jaar doorloopt en begroting, voortgangsrapportages, wijzigingen en jaarstukken verbindt via heldere formele besluiten.
- De raad autoriseert uitgaven door de begroting en latere wijzigingen vast te stellen. Correcte agenda's, besluiten en notulen laten zien wanneer die bevoegdheid is verleend.
- Het BBV vraagt om zowel een beleidsbegroting als een financiële begroting, ondersteund door verplichte programmaoverstijgende paragrafen over onder meer risico's, kapitaalgoederen en financiering.
- Rechtmatigheidsfouten en onzekerheden moet je rapporteren zodra ze samen de lokaal gekozen verantwoordingsgrens overschrijden, die maximaal 2% van de totale lasten mag zijn.
- Een volledig besluitenregister helpt controllers om financiële uitkomsten te koppelen aan de besluiten die ze autoriseerden. Dat maakt de rechtmatigheidsverantwoording eenvoudiger op te stellen en te onderbouwen.
Hoe het BBV je bestuurlijke verplichtingen structureert
De gemeentebegroting bestaat uit twee hoofdonderdelen:
- De beleidsbegroting, met:
- een programmaplan dat je beleidsdoelen verbindt met het budget dat nodig is om ze te realiseren;
- de verplichte paragrafen, met programmaoverstijgende thema's die inzicht geven in de beheersmatige en financiële randvoorwaarden.
- De financiële begroting, met de cijfermatige onderbouwing. Daarin staan onder meer:
- het overzicht van baten en lasten;
- een toelichting op de financiële positie van de gemeente, met de bijbehorende kengetallen;
- posten die niet aan een specifiek programma zijn toe te rekenen, zoals de overhead.
Kort gezegd: via de programma's in de beleidsbegroting autoriseert de raad het college om te handelen en uit te geven. De financiële begroting laat zien of de gemeente dat financieel kan dragen. Een zorgvuldige vastlegging van besluiten over beide onderdelen is de basis van BBV-compliance.
Behandel de onderdelen van het programmaplan als afzonderlijke keuzes
Het programmaplan laat zien wat je gaat realiseren en werkt de strategische koers van de raad uit. Elk programma is een samenhangend geheel van activiteiten rond een beleidsterrein.
Per programma beantwoord je de drie W-vragen:
- Wat willen we bereiken?
- Wat gaan we daarvoor doen?
- Wat mag het kosten?
In je begroting, en dus ook in je besluitvorming, moet je een aantal onderdelen apart zichtbaar maken in plaats van ze op te laten gaan in de programma's:
- de programma's zelf;
- het overzicht van de algemene dekkingsmiddelen;
- het overzicht van de overhead;
- het bedrag aan vennootschapsbelasting;
- het bedrag voor onvoorzien.
Gebruik de verplichte paragrafen als jaarlijkse standpuntbepaling
Het BBV verplicht begroting en jaarverslag om paragrafen op te nemen over:
- lokale heffingen;
- weerstandsvermogen en risicobeheersing;
- onderhoud kapitaalgoederen;
- financiering;
- bedrijfsvoering;
- verbonden partijen;
- grondbeleid;
- openbaarheid.
De eerste zeven staan in artikel 9 van het BBV. De paragraaf over openbaarheid vloeit voort uit de Wet open overheid en is uitgewerkt in artikel 16a van het BBV. Daarin schets je onder meer de stand van zaken rond actieve openbaarmaking en Woo-verzoeken.
Paragrafen brengen onderwerpen samen die door meerdere programma's heen lopen. Risico's rond vastgoedonderhoud of grondexploitatie zijn bijvoorbeeld niet zichtbaar als je één programma bekijkt. Paragrafen zijn zelf geen autorisatie-instrument, maar ze geven de raad het inzicht dat nodig is om de begroting verantwoord vast te stellen.
Vraag om extra informatie waar de raad meer grip nodig heeft
Het BBV legt de minimale informatiebehoefte vast. Je raad kan besluiten om op bepaalde onderwerpen meer informatie te vragen, als de lokale risico's daarom vragen. Denk aan een grootschalige gebiedsontwikkeling die extra financiële aandacht nodig heeft.
Zorg dat elke extra informatievraag een helder doel heeft en de raad echt iets oplevert. Leg de afweging vast in de notulen, zodat later navolgbaar is waarom de raad erom vroeg en wat er is besloten.
Waar de autorisatieketen breekt
Dit zijn veelvoorkomende oorzaken van gaten in de keten:
- Geen onderscheid tussen 'voor kennisgeving aangenomen' en 'vastgesteld'. Alleen met een formeel raadsbesluit autoriseer je een afwijking van de begroting. Een rapportage die alleen is besproken of voor kennisgeving aangenomen levert geen autorisatie op. Zorg dat het besluit duidelijk in agenda en notulen staat.
- Tussentijdse rapportages zonder bijbehorende begrotingswijziging. Signaleert een rapportage een wezenlijke overschrijding, maar volgt er geen raadsbesluit om de begroting te wijzigen, dan moet je dat aan het eind van het jaar melden. Het kan meetellen richting de verantwoordingsgrens.
- Verkeerde timing. Autoriseer uitgaven vóórdat je begint met uitgeven, of zo snel mogelijk daarna. Hoe later je een aangegane verplichting laat bekrachtigen, hoe zwakker je positie in de rechtmatigheidsverantwoording.
Wat de BBV-wijzigingen van 2025 betekenen voor je gemeente
Vanaf verslagjaar 2025 zijn het BBV en het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (BADO) aangepast. Daarmee is het juridische kader voor de rechtmatigheidsverantwoording compleet.
| Wijziging | Wat het in de praktijk betekent |
|---|---|
| Maximale verantwoordingsgrens naar 2% | De raad kiest de grens waarboven fouten en onzekerheden in de rechtmatigheidsverantwoording moeten worden opgenomen. Vanaf 2025 mag die grens niet hoger zijn dan 2% van de totale lasten. Zaken die eerder onder de grens bleven, moet je nu mogelijk wél melden. |
| Toevoegingen aan reserves tellen niet mee | Je berekent de grens over de totale lasten zonder de toevoegingen aan de reserves. |
| Fouten en onzekerheden tellen samen | Het college telt bekende rechtmatigheidsfouten op bij posten waarvan de rechtmatigheid niet met zekerheid vaststaat. |
| Nadere toelichting verplicht | In de paragraaf bedrijfsvoering licht het college relevante afwijkingen toe en beschrijft het welke maatregelen herhaling voorkomen. |
| Goedkeuringstolerantie accountant gewijzigd | Onder het BADO hanteert de accountant een gecombineerde tolerantie van 2% voor fouten en onzekerheden bij het oordeel over de jaarrekening. Die staat los van de verantwoordingsgrens van de raad. |
Controleer of de gekozen verantwoordingsgrens en de rapportageafspraken aansluiten op de huidige regels.
De rol van NBA-handreiking 1152
De NBA heeft handreiking 1152 in april 2026 definitief vastgesteld. De handreiking beschrijft hoe accountants de jaarrekening en de rechtmatigheidsverantwoording controleren onder het definitieve wettelijke kader, en verving de tijdelijke NBA Alert 48.
Een belangrijk uitgangspunt: de accountant geeft bij de jaarrekening alleen nog een getrouwheidsoordeel, dat ook ziet op de rechtmatigheidsverantwoording. De handreiking is geschreven voor accountants, maar helpt je financiële afdeling te begrijpen hoe de accountant de betrouwbaarheid en volledigheid van de verantwoording beoordeelt.
Best practices voor BBV-compliance het hele jaar door
Zet de planning-en-controlcyclus in de vergaderkalender
Stel de bestuurlijke jaarplanning vast voordat het begrotingsjaar begint. Neem de verwachte data op voor:
- de kadernota;
- de ontwerpbegroting en de vaststelling;
- tussentijdse rapportages;
- voorstellen voor begrotingswijzigingen;
- jaarverslag en jaarrekening;
- behandeling in de auditcommissie en de raad.
Plan voldoende tijd tussen publicatie, commissiebehandeling en vaststelling. Zo voorkom je dat besluiten in de vergadering haastig worden genomen of dat belangrijke onderwerpen op basis van onvolledige stukken worden besproken.
Houd de risicoparagraaf actueel
Behandel de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing niet als tekst die je elk jaar kunt doorzetten. Beoordeel de belangrijkste risico's en de benodigde maatregelen opnieuw voordat de raad de begroting vaststelt. De paragraaf moet de huidige risicopositie laten zien, niet de positie van het moment waarop het schrijven begon.
Geef verbonden partijen extra aandacht
Gemeenschappelijke regelingen en andere verbonden partijen kunnen financiële risico's opleveren, juist omdat de gemeente niet zelf verantwoordelijk is voor de uitvoering.
Gebruik de paragraaf verbonden partijen om het belang, de risico's en de beoogde sturing toe te lichten. Zorg dat de relevante besluiten en rapportages het hele jaar toegankelijk blijven.
Houd het hele jaar een besluitenregister bij
Een besluitenregister verbindt formele besluiten met de stukken en acties erachter. Leg daarin vast:
- het orgaan dat het besluit nam;
- de datum van het besluit;
- de definitieve tekst;
- het betreffende programma, budget of investeringskrediet;
- eventuele wijzigingen;
- de verantwoordelijke ambtenaar;
- vervolgacties en deadlines.
Het register vervangt de interne controle niet. Het levert de bestuurlijke kant van het bewijs: wat de raad of het college besloot, wanneer, en welke acties daarop volgden.
Het vergaderplatform van iBabs helpt de griffie dit dossier bij te houden, door agenda's, voorstellen, amendementen, besluiten en acties samen te brengen in één beveiligde omgeving. Controllers kunnen de besluitvorming dan koppelen aan de financiële informatie in andere systemen.
Veelgestelde vragen
Wat is het BBV?
Het BBV regelt hoe Nederlandse gemeenten en provincies hun begroting, jaarverslag en jaarrekening opstellen en inrichten.
Volgens de VNG moeten begroting en jaarrekening aansluiten op de informatiebehoefte van de raad. Dat volgt uit het budgetrecht: het college mag pas uitgaven doen en financiële verplichtingen aangaan als de raad daarvoor toestemming heeft gegeven. Met het vaststellen van de begroting geeft de raad die toestemming.
Het BBV werkt samen met de Gemeentewet en de eigen financiële verordening. Samen bepalen ze onder meer:
- de opbouw van begroting en jaarrekening;
- het niveau waarop de raad uitgaven autoriseert;
- hoe het college afwijkingen rapporteert;
- wanneer de raad een begrotingswijziging moet vaststellen;
- hoe de gemeente verantwoording aflegt over de financiële rechtmatigheid.
Daarmee is het BBV de basis onder een doorlopende planning-en-controlcyclus, en geen exercitie die je alleen aan het eind van het jaar uitvoert.
Is de begroting het enige financiële document dat de raad vaststelt?
Wettelijk verplicht zijn de begroting en de jaarstukken. Tussentijdse rapportages zijn niet wettelijk voorgeschreven, maar veel gemeenten leggen ze vast in hun financiële verordening. Signaleren ze een wezenlijke afwijking, dan is een formele begrotingswijziging nodig.
Kan de raad de begroting amenderen voordat die wordt vastgesteld?
Ja. De raad kan de ontwerpbegroting via amendementen wijzigen, bijvoorbeeld om budgetten tussen programma's te verschuiven of om aanvullende informatie te vragen. Houd er rekening mee dat de autorisatie op programmaniveau plaatsvindt. De paragrafen geven vooral inzicht en zijn zelf geen autorisatie-instrument.
Geldt het BBV ook voor gemeenschappelijke regelingen?
Ja. De regels voor begroting, verantwoording en vastlegging gelden ook voor gemeenschappelijke regelingen die onder het BBV vallen. Hun bestuursstructuur verschilt wel van die van een gemeente, dus het bevoegde orgaan is niet de gemeenteraad zelf. De raden van de deelnemende gemeenten kunnen wel hun zienswijze geven.
Wat is de rol van de griffier?
De griffier zorgt dat agenda en notulen de formele vaststelling van begrotingsstukken en wijzigingen correct weergeven. Dat is het documentaire fundament onder de autorisatieketen.
Tot slot
BBV-compliance ontstaat gedurende de hele planning-en-controlcyclus. Wie goede bestuurlijke gewoonten hanteert bij het vaststellen van de begroting, halverwege het jaar en bij elke begrotingswijziging, bouwt een stevige audittrail op voor de rechtmatigheidsverantwoording. Heldere voorstellen, precieze besluiten, toegankelijke vergaderstukken en gevolgde vervolgacties maken het de raad makkelijker om zijn budgetrecht uit te oefenen, en controllers om de verantwoording op te stellen.
Eén betrouwbare bron met iBabs
iBabs brengt vergaderstukken, formele besluiten en acties samen in één gestructureerd en doorzoekbaar dossier. Zo bewaak je de autorisatieketen en kun je je proces onderbouwen als dat nodig is. Alles op één plek, zodat de griffie wordt ontzorgd op het moment dat het telt.
